Bəzi kitablar var ki, yazılmır – yığılır. Zamanın içində, insan talelərinin qat-qat açılan yaddaşlarında, qəlblərdə yavaş-yavaş toplanır və bir gün sözə çevrilərək öz yolunu tapır. Tahirə Bədəlovanın “Qəlblərə paylanmışam” kitabı məhz belə əsərlərdəndir. Bu kitab nə tələsik qələmə alınmış bioqrafiyadır, nə də adi xatirələr toplusu. O, bir ömür yükünün, bir mənəvi mirasın, bir insanlıq məktəbinin publisistik yaddaşıdır.

Kitabın mərkəzində duran şəxsiyyət – Mir Məhəmməd Mir Sədi Ağa oğlu – yalnız bir insanın adı deyil. O, bütöv bir dünyagörüşün, bir əxlaq sisteminin, bir həyat fəlsəfəsinin təcəssümüdür. Nevroloq-həkim, şair, xeyriyyəçi, müqəddəs seyid nəslinin davamçısı olan Mir Məhəmməd obrazı bu kitabda təkcə təqdim edilmir, həm də yaşadılır. Müəllif oxucunu hadisələrin kənar müşahidəçisinə çevirmir, əksinə, onu bu taleyin içinə çəkir, xatirələrin bir parçasına çevirir.

“Qəlblərə paylanmışam” ifadəsi təsadüfi seçilmiş ad deyil. Bu ad Mir Məhəmmədin həyat düsturudur. O, var-dövlətini deyil, özünün bütün həyatını paylaşan, nüfuzunu deyil, mərhəmətini bölüşən, ad-sanını deyil, hamı üçün qəlbini bölən insan idi. Tahirə Bədəlova bu kitabda məhz bu “paylaşma” fəlsəfəsini mərkəzə alaraq Mir Məhəmməd fenomenini açıqlayır.

Müəllif kitabın ön sözündə Mir Məhəmmədi həyatda olduğu kimi yazmağın mümkünsüzlüyünü etiraf edir. Bu etiraf, əslində, yazıçının zəifliyi yox, vicdanıdır. Çünki böyük şəxsiyyətlər haqqında yazmaq hər zaman risklidir, çünki, ya onu ideallaşdırıb canlı insandan uzaqlaşdırmaq, ya da fakt bolluğunda mənəvi dərinliyi itirmək təhlükəsi yarana bilər. Tahirə Bədəlova kitab üzərində çalışarkən bu iki təhlükədən də uzaq durmağı bacarıb. O, Mir Məhəmmədi nə mifləşdirib, nə də sıradan adi biri kimi təqdim edib. Onu ağrıları, susqunluqları, daxili mübarizələri ilə yaşayan bir şəxsiyyət, bir insan kimi təqdim edib. Müəllifin publisistik gücü də məhz faktı duyğu ilə, xatirəni düşüncə ilə, bioqrafiyanı mənəviyyatla vəhdətdə vermək bacarığındadır.

Kitab boyu hiss olunur ki, müəllif bu mövzuya kənardan gəlməyib. Bu, sifarişlə yazılmış mətn də deyil. Bu, əslində içdən gələn dərin mənəvi borcun yazıya çevrilməsidir. Müəllif bu kitabda Mir Məhəmmədi tanıyan, onunla eyni zamanın havasını udan, eyni məkanın ağrılarını bölüşən bir insan kimi danışır. Buna görə də oxunan mətnlərdə süni pafos yox, sakit, lakin sarsıdıcı səmimiyyət var. 

Kitab Mir Məhəmmədin şəxsiyyətini anlamaq üçün oxucunu uzaqlara – şəcərə yaddaşına, Seyid Mir Həmzə Nigarinin mənəvi irsinə aparır. Bu, sadəcə tarixi məlumat vermək üçün deyil. Müəllif göstərir ki, Mir Məhəmməd təkcə öz fərdi keyfiyyətlərinin məhsulu deyildi. O, əsrlərlə yoğrulan bir mənəvi məktəbin davamçısı idi. Bu irsin yaddaşı kitabda ideoloji yüklə yox, taleyin izi kimi təqdim olunur. Seyidlik burada üstünlük deyil, məsuliyyətdir. Mir Məhəmmədin həyatında haqqı demək, zalıma boyun əyməmək, insanı insana tapşırmaq məsuliyyəti daim hiss olunur.

“Qəlblərə paylanmışam” kitabında Mir Sədi Ağa obrazı bu kontekstdə xüsusi yer tutur. Onun repressiyalarla dolu həyatı, haqsızlıqlara qarşı sükut içində qalan üsyanı, mənəvi dirənişi Mir Məhəmmədin formalaşmasında həlledici rol oynayır. Ata taleyi burada təkcə bioqrafik fakt deyil, həm də mənəvi mirasdır. Bu miras Mir Məhəmmədi erkən yaşlarından yetkinləşdirir. Anasızlıq, atasızlıq, sürgün kölgəsi, qorxu ilə yoğrulmuş sovet gerçəkliyi onun daxili dünyasında həm kədər, həm də mərhəmət yaradır. Kitabda bu ağrılar melodramatik təqdim edilmir, əksinə, sakit cümlələrlə, dərin alt qatlarla verilir ki, oxucu bu ağrını özü kəşf etsin.

Mir Məhəmmədin obrazını anlamaq üçün onun həkimliyinə yalnız peşə kimi baxmaq kifayət deyil. O, tibbi sadəcə elmi biliklər toplusu kimi yox, insanla ünsiyyətin ali forması kimi dərk edirdi. Tahirə Bədəlova kitab boyu bu məqamı dönə-dönə vurğulayır ki, Mir Məhəmməd üçün xəstəlik yalnız bədənin pozulmuş funksiyası deyildi. O, həm də ruhən yaralanmış insanı da müalicə etməyi özünə borc bilirdi. Kitabda təsvir olunan xatirələrdən aydın olur ki, onun həkimliyi kabinet divarları ilə məhdudlaşmırdı. Mir Məhəmməd özü kənd evlərinə, uzaq dağ yollarına, çarəsiz insanların qapılarına gedirdi. O, xəstəni gözlətməzdi, əksinə, “həkim xəstənin yanına getməlidir” – bu, onun daxili qanunu idi. Bu davranış Mir Məhəmmədin təkcə peşə etikası deyil, həm də onun insanlıq mövqeyi idi.

 
Tahirə Bədəlovanın “Qəlblərə paylanmışam” kitabında təqdim etdiyi faktlar göstərir ki, Mir Məhəmməd heç vaxt maddi qarşılıq gözləmədən, bəzən xəstələri hətta öz hesabına müalicə edirdi. Xeyriyyəçilik onun üçün ayrıca fəaliyyət sahəsi deyildi, bu onun həyat tərzi idi. Yardım etmək onda nümayiş olunmaq ehtiyacı yaratmırdı. O, kömək edər və etdiklərini dərhal da unudardı. Əvəzində isə insanlar onu unutmazdı. Tahirə xanım kitabında bu nüansları təqdim edərkən düşünürəm ki, bilərəkdən pafosdan qaçır. O, statistik rəqəmlər, şişirdilmiş ifadələr vermir. Bir cümlə, bir xatirə, bir dialoq vasitəsilə Mir Məhəmmədin necə bir həkim olduğunu oxucuya hiss etdirir. Tahirə Bədəlovanın da publisistik peşəkarlığı da məhz buradadır, oxucuya “inan” demədən inandırmaq.

Kitabın ən təsirli qatlarından biri Mir Məhəmmədin xeyriyyəçilik fəaliyyətinin təqdimatıdır. Burada xeyirxahlıq romantik qəhrəmanlıq kimi yox, sakit və ardıcıl davranış kimi göstərilir. Müəllif oxucunu anlayışa gətirir ki, Mir Məhəmməd yaxşılıq etməyi borc yox, varlıq səbəbi sayırdı. O, ehtiyac sahibini seçməzdi – kim onun qapısını döyürdüsə, kim dərdini bölüşürdüsə, onun üçün insan idi. Kitabda qeyd olunan bir çox hadisələr göstərir ki, Mir Məhəmməd yalnız maddi yardım etmirdi. O, insanı dinləyirdi, dərdini bölüşürdü, ona onun tənha olmadığını hiss etdirirdi. Bəzən onun bir sözü, bir baxışı, bir səssiz dinləməsi maddi yardımdan daha təsirli olurdu.

Tahirə Bədəlova kitabında bu məqamları yazarkən etik həddi qoruyur. Yardım alanların heç birinin adlarını, vəziyyətlərini sensasiya predmetinə çevirmir. Bu da müəllifin mövzuya olan hörmətinin göstəricisidir. Çünki Mir Məhəmməd üçün xeyirxahlıq reklam predmeti deyildi və müəllif də kitabın əvvəlindən sonuna kimi bu ruha sadiq qalır.

Mir Məhəmmədin şəxsiyyətinin başqa bir mühüm cəhəti də onun şairliyidir. Kitabda yer alan şeirlər təsdiqləyir ki, o, sözə təsadüfi gəlməyib. Onun poeziyası həyatın içindən çıxır, ağrının içindən süzülür. Bu şeirlərdə bəzək-düzək, formal oyunlar yoxdur. Orada haqqı demək ehtiyacı var. Şeirlərdə tez-tez rast gəlinən motivlər – haqq, ədalət, sədaqət, zülmə etiraz – Mir Məhəmmədin həyat mövqeyinin poetik ifadəsidir. O, şeiri özünü göstərmək üçün yox, daxilini yüngülləşdirmək, fikrini açıq demək üçün yazırdı. Tahirə Bədəlova bu şeirləri mətnin axarına elə yerləşdirir ki, onlar xatirələrin davamı kimi səslənir, süni əlavəyə çevrilmir. Bu poeziya həm də Mir Məhəmmədin daxili mübarizəsini də açıb göstərir. O, haqsızlığa susmur, amma səs-küylə də danışmır. Onun etirazı sakit, lakin sarsıdıcıdır. Şeirlər bir növ vicdan hesabatıdır – nə özünə, nə də dövrə güzəştə getməyən hesabat.

“Qəlblərə paylanmışam” kitabında Tahirə Bədəlova klassik mənada “kitabın müəllifi” rolunda çıxış etmir. O, daha çox şahid, toplayıcı, yaddaş qoruyucusu mövqeyindədir. O, özünü önə çəkmir, mətni şəxsi ambisiyalarının tribunasına çevirmir. Müəllif hadisələri izah etmir, hökm vermir, oxucunu istiqamətləndirmir. O, faktları, xatirələri, hissləri təqdim edir və oxucu özü oxuduqlarından nəticə çıxarır. Və beləliklə də bu yanaşma kitabı təkcə Mir Məhəmməd haqqında yox, həm də əsl insan olmaq haqqında düşüncələr toplusuna çevirir. 

Mir Məhəmmədin həyatı yalnız fərdi taleyin hekayəsi deyil. Onun həyatı eyni zamanda yaşadığı mühitin mənəvi güzgüsüdür. Tahirə Bədəlova kitabda bu məqamı incəliklə açır. Müəllif qeyd edir ki, Mir Məhəmməd cəmiyyətin mərkəzində görünməyə can atan adamlardan deyildi, amma cəmiyyət onu hımişə öz mərkəzinə çəkirdi. Bu paradoks onun şəxsiyyətinin əsas açarlarından biridir. O, tribunaları sevmirdi, şüarlarla danışmırdı, ictimai populyarlıq arxasınca qaçmırdı. Lakin insanlar çətin anlarında, çıxılmaz vəziyyətlərdə, haqsızlığa məruz qaldıqda onun ünvanını özlərinə ümid yeri bilirdilər. Bu ünvan fiziki bir məkan yox, mənəvi sığınacaq idi. Kitabda təqdim olunan çoxsaylı xatirələr göstərir ki, Mir Məhəmməd insanların gözündə həkimdən, şairdən, seyiddən əvvəl ədalətli İNSAN idi.

Tahirə Bədəlova özünün “Qəlblərə paylanmışam” kitabında Mir Məhəmmədin ictimai mövqeyini süni qəhrəmanlıqla deyil, gündəlik davranışlarıyla açır. Onun susduğu məqamlar, danışdığı anlar, geri çəkildiyi yerlər və irəli çıxdığı vəziyyətlər mətnin alt qatında diqqətlə işlənir. Bu, oxucuya Mir Məhəmmədin “nə üçün danışdı, nə üçün susdu” sualına cavab tapmağa imkan verir.

Kitabın ən təsirli hissələrindən biri Mir Məhəmmədin vəfatından sonra yaranan mənəvi boşluğun təsviridir. Tahirə Bədəlova bu itkini dramatik effekt yaratmaq üçün şişirtmir. O, yas səhnələrini emosional sarsıntı üzərində qurmur. Əksinə, səssizlikdən istifadə edir. Bu səssizlik oxucuya daha ağır təsir edir.

Mir Məhəmmədin yoxluğu ilə bağlı verilən epizodlar göstərir ki, insanın dəyəri bəzən onun varlığında deyil, yoxluğunda daha aydın görünür. Qapısı açıq qalan ev, cavabsız zənglər, cavab gözləyən insanlar – bunlar müəllifin sözsüz danışan detallarıdır. Bu detalçılıq publisistik mətnin bədii gücünü artırır.

Kitab oxucuya bir həqiqəti qəbul etdirir ki, Mir Məhəmmədin ölümü ilə təkcə bir insan yox, bir davranış modeli, bir insanlıq meyarı itmişdi. Bu itki fərdi deyil, ictimai itkidir.

Kitabın adı əsərin ideya açarıdır. “Qəlblərə paylanmışam” – bu ifadə nə şeir metaforasıdır, nə də emosional bəzək. Bu, Mir Məhəmmədin həyatının qısa və dəqiq formuludur. O, zamanını, biliyini, mərhəmətini, sevgisini, hətta ağrılarını belə qəlblərə paylamışdı. Tahirə Bədəlova bu paylaşmanı xronoloji ardıcıllıqla yox, mənəvi xəritə şəklində təqdim edir. Oxucu bu xəritədə uşaqlıq travmaları, gənclik axtarışları, peşə məsuliyyəti, insanlara yaxınlıq, daxili tənhalıq kimi müxtəlif dayanacaqlara rast gəlir. Bütün bu dayanacaqların ortaq nöqtəsi insan sevgisidir. Bu kitab oxucunu Mir Məhəmmədi sevməyə məcbur etmir, yəni oxucu onu anlayır və bu anlayış sevgini özü doğurur. Bu, Tahirə Bədəlovanın müəllif kimi publisistik ustalığının ən yüksək göstəricisidir.

“Qəlblərə paylanmışam” təkcə bir insan haqqında yazılmış kitab deyil o, həm də yaddaş missiyası daşıyır. Tahirə Bədəlova bu əsərlə bir dövrün mənəvi tipajını qoruyur. Bu tipaj müasir dünyada getdikcə azalan bir insani modeli təmsil edir: səssiz xeyirxah, vicdanlı peşəkar, haqq tərəfdarı olan seyid-həkim-şair.

Tahirə Bədəlovanın yaradıcılığı ilə yaxından tanış olan qələm adamı kimi deyə bilərəm ki, bütün digər kitablarında olduğu kimi burada da əsərin dili sadədir, lakin primitiv deyil. Cümlələr yüklüdür, amma ağır deyil. Müəllif oxucunu yormur, onu düşünməyə məcbur edir. Publisistik mətn üçün bu, ideal tarazlıqdır. Elə bu göstəriciləri baxımından da Tahirə Bədəlovanın “Qəlblərə paylaşmışam” kitabı həm geniş oxucu kütləsi, həm də ədəbi mühit üçün dəyərli materialdır.

Bu kitab haqqında mülahizələrimi yekunlaşdırarkən sonda deyə bilərəm ki, “Qəlblərə paylanmışam” kitabı bir insanın həyatını anlatmaqla kifayətlənmir; o, oxucuya sual verir: Biz qəlblərə paylaşa bilirikmi?

Mir Məhəmməd bu suala öz həyatı ilə cavab vermişdi. Tahirə Bədəlova isə bu cavabı sözə çevirərək gələcək nəsillərə ötürmüşdür.
Tahirə xanım Bədəlovanın “Qəlblərə paylanmışam” adlı bu möhtəşəm kitabının ən böyük dəyəri də məhz bundadır.

Arif Ərşad
yazıçı-publisist.

Dünən, 17:04 145