Lavrenti Sanava (Cancqava) Lavrenti Beriyanın ən etibarlı adamlarından biri olub. Onu bir vaxtlar həbsdən xilas edən, axtarışda olanlar siyahısından çıxaran və sovet nomenklaturasının ən yüksək eşelonuna yüksəldən Beriya olub. Lakin 1953-cü ildə öz köhnə dostunu həbs edən də Beriya idi. Səbəb isə qismən Sanavanın Stalinin birbaşa əmri ilə törədilən yüksək səviyyəli qətldə iştirakı ilə bağlıdır.

Dəmir barmaqlıqlar arxasında qalan Sanava – Belarusiyanın keçmiş dövlət təhlükəsizliyi naziri özünü xilas etmək üçün çarəsizcə çalışıb. O, Kliment Voroşilova imtina edə bilmədiyi bir təkliflə məktub yazıb: həyatı müqabilində neft yataqlarının sirri.

Nazirin karyerası və “uğurları”

Leonid Mleçin “Stalinin ölümündən əvvəl və sonra” kitabında yazdığı kimi, karyerasının əvvəlində Sanava partiyadan xaric edilib və beş il müddətinə təkadamlıq kamerada saxlanılıb. İttiham o dövr üçün qeyri-adi olub: silahla qız qaçırmaq. Məhkum edilmiş kişi gizləndiyi üçün axtarışa verilib. Lakin o vaxta qədər təhlükəsizlik xidmətlərində əhəmiyyətli dərəcədə təsirə malik olan Beriya müdaxilə edib. Onun vasitəçiliyi sayəsində Sanava nəinki cəzadan qurtulub, həm də partiyaya bərpa edilib. Elə həmin andan etibarən onların taleyi bir-biri ilə qırılmaz şəkildə bağlanıb.

1938-ci ildə çoxsaylı vəzifələrdə çalışdıqdan sonra Sanava Belarusiya SSR-in xalq daxili işlər komissarı təyin edilib. Məhz o zaman Beriya dostuna soyadını Sanava (Cancqava imiş) olaraq dəyişdirməyi məsləhət görüb. O, məhz bu adla tarixə düşüb. Xalq komissarı vəzifəsində çalışan Sanava Qərbi Belarusiyada kütləvi edamların təşkilatçılarından biri olub. Müxtəlif mənbələrə görə, o zaman onun iştirakı ilə 3 870 - 4 465 arasında insan öldürülüb. Müharibə illərində Sanava XDİK-də (NKVD) xidmət etməyə davam edib və nasizm üzərində qələbədən sonra Belarusiya SSR-in dövlət təhlükəsizliyi naziri təyin edilib. Tanınmış rəssam və Yəhudi Antifaşist Komitəsinin sədri Solomon Mixoelsin qətli Sanavanın tərcümeyi-halında xüsusi yer tutub.

1948-ci ilin qışında Vladimir Naumovun “Lavrenti Beriya, 1953: Sov.İKP Mərkəzi Komitəsinin iyul plenumunun transkripti və digər sənədlər” toplusunda dərc olunmuş sənədlərə görə, SSRİ dövlət təhlükəsizliyi naziri Abakumov Sanavaya zəng edib və o, Stalinin vacib bir tapşırığını yerinə yetirəcəyini bildirib. Sui-qəsdin Sanavanın Stepyankadakı bağ evində həyata keçirilməsi qərara alınıb. Cinayət yol-nəqliyyat hadisəsi kimi gizlədilib.

“Qara qızıl”la alınan həyat

1953-cü ildə, Stalinin ölümündən və Beriyanın həbsindən sonra Sanavanın da taleyi həll olunub. Lakin paradoksaldır ki, onun həbsinin təşəbbüskarı Beriya özü olub. 2 aprel 1953-cü ildə Lavrenti Pavloviç Georgi Malenkova nota göndərərək Mixoelsin qətlini “SSRİ konstitusiyası ilə qorunan sovet vətəndaşının hüquqlarının kobud şəkildə pozulması” adlandırıb və Sanavanın həbs olunmasını təklif edib. O vaxta qədər keçmiş nazir Sanava artıq təqaüdə çıxmışdı. Onu həbs ediblər. Həbsdə olarkən o, dəfələrlə Beriyadan kömək istəsə də, heç bir nəticə əldə edə bilməyib. Tezliklə onun keçmiş himayədarı özü də həbsxanaya düşüb və daha sonra edam edilib.

Eyni aqibətin onu da gözlədiyini anlayan Lavrenti Sanava çarəsizcə özünü xilas etmək üçün bir yol axtarıb. Tarixçi Nikolay Zenkoviçin “Belarusiya kimindir?” kitabında xatırladığı kimi, keçmiş nazir Kliment Voroşilova məktub yazıb. Məktubun məzmunu sensasiyalı olub: “Sanava zəngin neft və kömür yataqlarının yerini açıqlayacağına söz vermişdi”.

O, iddia edib ki, uşaq ikən ailəsini oradan neft və kömürlə təmin edib: “Bu, çox vacib məsələdir, ona görə də sizdən xahiş edirəm ki, istənilən halda buranı mütəxəssislərə göstərməyimə icazə verəsiniz. Əgər Vətənə faydalı olduğumu sübut etsəm, mənimlə bağlı məsələni həll etməyinizi xahiş edirəm”, - deyə Sanava həyatını xilas etmək üçün yalvararaq yazıb.

General həqiqətən də canını edamdan xilas edib. Sanava həbsxana kamerasında təbii səbəblərdən ölüb. Lakin onun dəli olduğu və intihar etdiyi barədə məlumatlar var. Hansı versiyanın doğru olduğu hələ də məlum deyil. Onun kəskin dönüşlər, qəribə təsadüflər və qanlı cinayətlərlə dolu həyatı Stalin dövrünün ən qaranlıq illüstrasiyalarından biri olaraq qalır. /Musavat.com

2-04-2026, 12:47 107