Azərbaycanda heyvan dişləmələri, küçə itlərinin insanlara hücumu artıq tək-tək hadisələr kimi baş vermir, artıq ciddi ictimai təhlükə səviyyəsinə  yüksəlib. Rəsmi statistikaya görə, ötən il ölkə üzrə 48 min 446 nəfər heyvan dişləməsi və cırmaqlanmasına məruz qalıb. Onların 32 min 194-ü it hücumu nəticəsində xəsarət alıb. Bu rəqəmlər təkcə tibbi statistika deyil – həm də dövlət qurumları və cəmiyyət üçün açıq həyəcan siqnalıdır. Üstəlik, il ərzində insanlar arasında bir quduzluq halının qeydə alınması problemin nə qədər real təhlükə yaratdığını göstərir. Səhiyyə Nazirliyinin məlumatlarına əsasən, hər gün orta hesabla 130-dan çox insan heyvan hücumuna məruz qalır. Hadisələrin böyük əksəriyyəti şəhər və şəhərətrafı ərazilərdə baş verir. Xüsusilə, uşaqlar və yaşlılar risk qrupunda ön sıradadır.

Təhlükənin əsas mənbəyi: sahibsiz itlər

Aparılan araşdırmalar göstərir ki, dişləmə hallarının böyük hissəsi sahibsiz itlərlə bağlıdır. Şəhər kənarlarında, tikinti sahələrində, bazar ətraflarında və yaşayış massivlərində sürü halında dolaşan itlər artıq adi mənzərəyə çevrilib. Məsələ burasındadır ki, sahibsiz heyvanlarla bağlı məsuliyyət bir neçə qurum arasında bölünüb və bu da praktikada ciddi boşluqlar yaradır. Nəticədə problem qurumdan-quruma ötürülür, lakin sistemli həllini tapmır. Səhiyyə Nazirliyi bildirir ki, heyvan dişləməsi hallarında quduzluğa qarşı peyvəndlər bütün tibb müəssisələrində mövcuddur və əlçatandır. Qida Təhlükəsizliyi Agentliyi isə heyvanlar arasında peyvəndləmə tədbirlərinin aparıldığını açıqlayır. Lakin bir sual açıq qalır: profilaktika niyə nəticə vermir?

Yerli icralar nə edir?

Araşdırma zamanı məlum olur ki, ölkə üzrə sığınacaqların sayı məhduddur, sterilizasiya proqramları isə bütün əraziləri əhatə etmir. Bir çox hallarda sahibsiz itlər sadəcə bir ərazidən digərinə köçürülür.

Sumqayıt Şəhər İcra Hakimiyyəti KONKRET.az-a bildirib ki, sahibsiz heyvanlarla bağlı tədbirlər humanist prinsiplər əsasında həyata keçirilir:

“Şəhər ərazisində sahibsiz itlərin toplanaraq uyğun sığınacaqlara yerləşdirilməsi, peyvəndlənməsi işləri mütəmadi aparılır. Vətəndaş müraciətləri operativ araşdırılır və mərhələli tədbirlər görülür.”

Lakin real vəziyyət göstərir ki, bu tədbirlər problemə köklü təsir göstərmək üçün yetərli deyil.

Sosioloq: Problemin kökü nəzarətsizlikdir

Sumqayit.tv xəbər verir ki, sosioloq Nail Cəlil mövzu ilə bağlı Konkret.az-a açıqlamasında bildirib ki, heyvan dişləmələrinin artmasının həm obyektiv, həm də subyektiv səbəbləri var:

“Əsas problem real nəzarət mexanizminin olmamasıdır. Əgər heyvanların kodlaşdırılması, sertifikasiyası və pasportlaşdırılması aparılsa, vəziyyət xeyli dəyişər. Məsələni yalnız dişləmə faktları və sanitar tədbirlərlə məhdudlaşdırmaq olmaz. Ev heyvanlarının küçəyə atılması ayrıca sosial problemdir. İnsanlara alışmış heyvanlar qaçmır, dəstək axtarır və bu da təhlükəni artırır.”

Baytar mütəxəssis: Sığınacaqlar və sterilizasiya əsas şərtdir

Zoonoz xəstəliklər üzrə mütəxəssis Elçin Məmmədov problemin təkcə Bakıya yox, bütün regionlara aid olduğunu vurğulayır:
“Normal şəraitdə sahibsiz itlər ilk növbədə sterilizasiya olunmalı, sonra peyvəndlənib qeydiyyata alınmalıdır. Qulağında nişanı olan heyvanın statusu məlumdur. Təəssüf ki, bu təşəbbüs tam icra edilməyib. Quduzluq təkcə itlərdən yox, pişik, çaqqal, tülki kimi heyvanlardan da keçə bilər. Bunun qarşısını almaq üçün yaşayış məntəqələrindən kənarda sığınacaqlar yaradılmalı, baytar həkimlər daimi nəzarət aparmalıdır. İnkişaf etmiş ölkələrdə bu məsuliyyət bələdiyyələrin üzərindədir. Bizdə isə sistem formalaşmayıb.”

Ekspert həmçinin maarifləndirmənin vacibliyini qeyd edir:

“İnsanlar sahibsiz heyvanlara aqressiv davranmamalıdır. Zibilin açıq yerlərə atılması da itlərin həmin ərazilərə toplaşmasına səbəb olur.”

Hüquqi mexanizmlər var, amma yetərincə işləmir;

Vəkil Fuad Məmmədov bildirir ki, sahibsiz heyvanlarla bağlı hüquqi baza mövcuddur:

Nazirlər Kabinetinin 2011-ci il qərarı ilə ev heyvanlarının saxlanma qaydaları müəyyən edilib. Həmin qaydalara görə:
•heyvanlara rəhmsiz rəftar qadağandır;
•sahiblər heyvanı küçəyə ata bilməz;
•sahibsiz heyvanlar müvafiq qurumlar tərəfindən götürülməlidir;
•yerli icra hakimiyyətləri bu sahəyə cavabdehdir.

Bundan əlavə, ev heyvanlarına qayğı göstərməyən şəxslər 200 manat cərimə edilə bilər.

2025-ci ildə isə Bakı Şəhər İcra Hakimiyyəti yanında “Sahibsiz Heyvanlara Qayğı Mərkəzi” yaradılıb. Mərkəzin fəaliyyətinə:

•uçot aparılması
•peyvəndləmə
•sterilizasiya
•zərurət olduqda evtanaziya daxildir.

Lakin ekspertlərin fikrincə, bu strukturlar hələ ki problemin miqyasına uyğun gücdə fəaliyyət göstərə bilmir.

Çıxış yolu nədir?

Mütəxəssislərin ortaq mövqeyi budur ki, problemi yalnız heyvanları toplamaqla həll etmək mümkün deyil. Sistemli yanaşma tələb olunur:
✔ sahibsiz heyvanların kütləvi sterilizasiyası və peyvəndlənməsi
✔ itlərin məcburi qeydiyyatı və çiplənməsi
✔ sahiblər üçün cərimələrin sərtləşdirilməsi
✔ davamlı maarifləndirmə kampaniyaları
✔ bələdiyyələrin prosesə cəlb olunması

Nəticə

48 mindən çox dişləmə faktı fonunda əsas sual açıq qalır: mövcud tədbirlər yetərlidirmi?

Rəqəmlər göstərir ki, problem hələ də sistemli həllini tapmayıb. Heyvan dişləmələri artıq statistik göstərici deyil – real təhlükəyə çevrilib.
Məsuliyyət qurumlar arasında bölüşdürülsə də, nəticə ortadadır. Effektiv nəzarət mexanizmləri formalaşdırılmadıqca, sahibsiz heyvan problemi həm insan sağlamlığı, həm də ictimai təhlükəsizlik üçün risk olaraq qalacaq.